warszewski.info

w rzeczywistości wcale nie były pomyślane jako miejsce spoczynku zabalsamowanych ciał królewskich. Osobiście wydaje mi się, że jest to twierdzenie, które trudno byłoby obronić.
Po pierwsze – piramidy zwykle wznoszono w granicach nekropolii, co do których przeznaczenia nie można mieć wątpliwości (ponieważ na ich terenie istnieją setki innych grobowców). To natomiast wskazuje na wyraźnie sepulkralny (grzebalny) charakter piramid. W rzeczywistości to piramidy przyciągały inne groby (a nie na odwrót), ponieważ możliwość zostania pochowanym w pobliżu mumii władcy, było poczytywane za wielkie wyróżnienie i zaszczyt.
Po drugie – brak mumii z okresu Starego Państwa, a więc z czasów, gdy w Egipcie budowane największe piramidy tłumaczyć można m.in. tym, iż do IV dynastii techniki balsamowania były stosunkowo słabo rozwinięte i nie gwarantowały trwałości zwłok (ulepszono je dopiero w okresie V dynastii, a w pełni udoskonalono w czasach XVIII dynastii, gdy dostojne mumie chowano już w Dolinie Królów).
Po trzecie – w starożytnym Egipcie przez całe tysiąclecia kwitł proceder rabowania cmentarzysk, w którym – jak się wydaje – bardzo aktywnie uczestniczyli sami kapłani, nie czując respektu nawet przed królewskimi pochówkami. W związku z tym – co logiczne – im starsza mumia, tym mniejsze było prawdopodobieństwo jej przetrwania. Pod tym względem, mumiom Starego Państwa – ze względu na ich archaiczność – okoliczności nie sprzyjały w sposób szczególny.
Co najmniej dwa miejsca

To oczywiście nie wyczerpuje dyskusji nad tym, gdzie ostatecznie spoczęły mumie faraonów z okresu Starego Państwa – zwłaszcza mumia Cheopsa, a jedynie czyni ją jeszcze bardziej pasjonującą. Bo – co często umyka uwadze – w czasach faraonów władcy często posiadali nie jedno, lecz kilka grobowców*, przy czym liczba dwa zdawała się być szczególnie uprzywilejowana, ponieważ oddawała dychotomiczną – dwudzielną – strukturę kraju, będącego związkiem Górnego i Dolnego Egiptu.

Rzecz w tym, że nad Nilem było co najmniej kilka uprzywilejowanych miejsc, w których po śmierci mogli spoczywać władcy. Na pewno jednym z nich była rozległa nekropolia memficka, do której należało i Majdum, i Dahszur, i Sakkara, i Giza. Ale co najmniej równie ważne (a może nawet ważniejsze!) było przecież prastare cmentarzysko w Abydos, gdzie – zgodnie ze staroegipską mitologią – znajdować się miało miejsce spoczynku głowy legendarnego Ozyrysa (poszatkowanego przez Setha na 52 kawałki).

Jakże często dostojnicy, którzy mieli swoje mastaby w Gizie, puste sarkofagi (czyli cenotafy) wysyłali do Abydos, by móc się poszczycić posiadaniem tam chociaż symbolicznego grobu – w bezpośrednim sąsiedztwie najświętszego miejsca związanego z Ozyrysem. Mogło więc być też na odwrót. Faraon, owszem, mógł chcieć posiadać piramidę w okolicach Memfis, natomiast jego mumia z powodzeniem ostatecznie mogło spocząć w Abydos, tym bardziej, iż – zgodnie z tradycją – władca po śmierci winien być obecny zarówno w górnym, jak i w dolnym Egipcie.

Na ile był to problem wagi pierwszoplanowej, dowodzić mogą niezliczone modele statków rzecznych, odnajdywane w egipskich grobowcach. To właśnie przy ich pomocy zmarli mieli udawać się z pielgrzymką do Abydos, jako że w pustynnym kraju Nil stanowił jedyna niezawodną arterię komunikacyjną. Oczywiście dużo lepiej było, gdy zmarły nigdzie podróżować nie musiał i gdy jego mumia od razu mogła spocząć tam, gdzie Izyda odnalazła głowę Ozyrysa.

Niezwykle podobieństwa
Związek między nekropolą w Abydos, a cmentarzyskiem memfickim (do którego należą trzy Wielkie Piramidy w Gizie) były do tej pory niedoceniane. Tymczasem w miarę postępu prac archeologicznych, rozmaitych paraleli między tymi dwoma odległymi miejscami wyłania się coraz więcej. Przede wszystkim, w zwiazku ze stwierdzeniem, iż cmentarzysko w Abydos jest o co najmniej 500 lat starsze od nekropoli memfickiej, można zaryzykować twierdzenie, iż to pierwsze było niejako pierwowzorem dla tego drugiego (a nie na odwrót) i że – w związku z tym – jako starsze, Abydos – niezależnie od wszystkich konotacji z Ozyrysem – przez długi czas musiało uchodzić za cmentarzysko znacznie ważniejsze.

Jednym z dowodów na istnienie bliskiego pokrewieństwa między oboma cmentarzyskami jest odsłonięcie w 1991 roku w Abydos pochówków... 12 ponad dwudziestometrowych łodzi królewskich. Ich odkrywca, prof. David O’Connor z University of Pennsylvania, ich wiek szacuje na co najmniej 5000 lat. Tymczasem – jak wiadomo – w Gizie, u podnóża piramid, także odkryto doły grobowe licznych barek solarnych, z których jedna z niezwykłą pieczołowitością zrekonstruowano i udostępniono zwiedzającym.

Czy flotylla z Abydos była inspiracją dla statków pogrzebanych w piaskach Gizy?

Czy obie flotylle miały zapewnić w zaświatach bezkolizyjną łączność między tymi dwiema nekropoliami?

Zadziwiające kamienne ciosy
Wydaje się, że z dużą dozą prawdopodobieństwa na oba te pytania można odpowiedzieć twierdząco. Tym bardziej, iż związków Abydos z Gizą jest jeszcze więcej.

Na przykład, na tyłach słynnej, pochodzącej z XIX dynastii świątyni faraona Sethiego I w Abydos, znajduje się przedziwna kamienna konstrukcja, która od momentu jej odsłonięcia w latach 1914 – 1915, w kręgach egiptologicznych stała się przyczyną niejednego sporu. Opisując ją, jej odkrywca, prof. E. Naville w 1914 roku stwierdził: „Podobieństwo do świątyni Sfinksa (tak swego czasu nazywano dolną świątynię grobową Chefrena – przyp. R.W.) plasuje ją w tej samej epoce, w której wznoszono budowle z olbrzymich kamiennych ciosów pozbawionych jakiejkolwiek ornamentyki. To charakterystyczna cecha najstarszej architektury Egiptu. Ośmieliłbym się nawet powiedzieć, że to najstarsza budowla w tym kraju”.

Budowla ta, którą niegdyś widział Strabon i określił mianem „studni”, to podziemna, dziś od góry odsłonięta konstrukcja, której trzon stanowi megalityczny mur, za którym znajduje się 10 gigantycznych kolumn, osłaniających zlokalizowaną po środku kamienną wyniosłość, zewsząd otoczoną wodą. To tzw. Ozyrejon – domniemana świątynia Ozyrysa – w swej strukturze w sposób oczywisty nawiązująca do staroegipskiego mitu o prapagórku wyłaniającym się na początku czasu z otaczającego go oceanu.

Kłopoty z datowaniem
Prace zapoczątkowane w Ozyrejonie przez prof. E. Navilla, w latach 1925 – 1930 kontynuował prof. Henry Frankfort. Mimo że styl tej budowli bardzo różnił się od sposobu, w jaki wzniesiono bogato zdobioną sąsiednią świątynię faraona Sethiego I, starał się on jedną z drugą chronologicznie powiązać. Okazało się to o tyle proste, że w dwóch salach przylegających do Ozyrejonu Frankfort odnalazł inskrypcje z imieniem Sethiego I, a na odkopanych nieopodal skorupach naczyń widniał tekst: „Sethi jest oddanym sługą Ozyrysa”. Sprawa wydawała się więc przesądzona. Ozyrejon określono mianem symbolicznego grobowca króla Sethiego I**, jako iż znajdująca się w jego centrum „kamienna wyspa” – w przekonaniu archeologów – nie mogła być niczym innym jak podstawą sarkofagu, czy cenotafu.
Refleksje przyszły dopiero nieco później, bo – jakby nie patrzeć – Ozyrejon pasował do świątyni Sethiego jak pięść do nosa. Styl obu budowli jest diametralnie różny. Ozyrejon jest surowy, pozbawiony napisów i zdobień, podczas gdy świątynia jednymi i drugimi po prostu ocieka. Większy rozziew trudno byłoby sobie wyobrazić.

Poza tym tekst: „Sethi jest oddanym sługą Ozyrysa” – szczerze mówiąc – wcale nie brzmi jak pochwała budowniczego, lecz, co najwyżej, jak deklaracja kogoś, kto starożytną budowlę odbudował lub odrestaurował. Czy – tak jak tysiąc razy w historii Egiptu – mieliśmy tu więc do czynienia z próbą przypisania sobie dzieła, które stworzył ktoś inny? Czy jeszcze raz miałoby się potwierdzić, iż w dawnym Egipcie bardzo trudno datować na podstawie napisów (ponieważ te często dopisywano lub „nadpisywano”), a jedynym niezawodnym kryterium chronologicznym może być styl?

Stare Państwo jak na dłoni
Tak właśnie do końca życia uważała np. Margaret Murray, która razem z Flindersem Petrim już w 1903 roku zwróciła uwagę na istnienie tych nieznanych, podziemnych ruin 60 metrów od świątyni Sethiego I. „Wielkie bloki Ozyrejonu noszą wszelkie znamiona stylu Starego Państwa” – pisała. „Przemawia za tym surowość, prostota i oszczędność tej budowli. Istniejące, nieliczne ornamenty zostały dodane później przez Sethiego, który w ten sposób próbował sobie przysporzyć chwały. (...) To styl architektoniczny, wielkość i obróbka kamieni pozwalają datować egipskie budowle, nie zaś imiona królów”.
Trudno odmówić słuszności tym twierdzeniom. Trudno tez oprzeć się wrażeniu (na co uwagę już zwracał Naville), iż Ozyrejon jest niemalże repliką dolnej świątyni grobowej Chefrena z Gizy – kompleksu znajdującego się na południowym krańcu rampy prowadzącej do piramidy tegoż faraona. Do tego stopnia – dodajmy – iż można by zaryzykować twierdzenie, iż obie te budowle musiały powstać w niedługim odstępie czasu jedna po drugiej.

Nowy scenariusz
Czyż ze wszystkich powyżej przytoczonych faktów nie wyłania się następująca, możliwa sekwencja zdarzeń, mogąca stanowić odpowiedź na pytanie, gdzie spoczęła mumia faraona Cheopsa i dlaczego tak niewielkie były szanse, by można było odnaleźć w Wielkiej Piramidzie?:
Po śmierci Cheopsa w Gizie, w jego dolnej świątyni grobowej (po której dziś nie ma śladu) jego ciało zostaje zabalsamowane przy użyciu niedoskonałej techniki z IV dynastii.

By utrwalić proces balsamowania, mumię króla umieszcza się na pewien czas w Wielkiej Piramidzie, by wykorzystać znane Egipcjanom promieniowanie kształtu. Potem...

Nilem, barką solarną, przewozi się ją na najświętsze cmentarzysko w Abydos, gdzie...

...gotowe jest już miejsce ostatecznego spoczynku ciała króla, zwane dziś niesłusznie Ozyrejonem. Następnie...

...na wzór właśnie tego grobowca, kolejny faraon – Chefren – buduje swą dolną świątynię grobową w Gizie, która okazuje się bardzo trwała i istnieje do dziś.

W wiele stuleci później, faraon Sethi I dokonuje restauracji pradawnego grobowca Cheopsa, w którym nie ma już mumii (uległa rozkładowi?, została zrabowana?), deklarując się przy tym jako oddany sługa Ozyrysa*** (wszak każdy zabalsamowany król staje się Ozyrysem). Na tyłach Ozyrejonu buduje natomiast słynną świątynię, utrzymaną w stylu własnej epoki.

Zagadka brakującej świątyni
Czy scenariusz ten, oprócz tego, iż godzi bardzo wiele rozmaitych faktów (istnienie dwóch konkurujących ze sobą, niezwykle ważnych nekropolii; wymóg obecności króla po śmierci w Górnym i Dolnym Egipcie; brak związku stylistycznego Ozyrejonu ze świątynią Sethiego I; uderzające podobieństwo Ozyrejonu do dolnej świątyni grobowej Chefrena, jednego z synów Cheopsa; wreszcie – jego wyraźnie funeralny charakter), nie tłumaczący również faktu, iż do dziś nie zachowała się dolna świątynia grobowa Cheopsa? Dlaczego? Ponieważ – monumentalną dolna świątynię grobową, która byłaby w stanie oprzeć się upływowi czasu – Egipcjanie byli w stanie wznieść dopiero po tym, gdy zebrali odpowiednie doświadczenia po zbudowaniu abydoskiego grobowca Cheopsa. Potem - co pokazuje dolna świątynia grobowa jednego z jego następców – Chefrena, tak blisko pod względem stylu spokrewniona z Ozyrejonem – sprawa była już stosunkowo prosta.

Przedtem – niekoniecznie. Wbrew temu, co powszechnie się uważa, Egipcjanie mieli poważne problemy z budowaniem konstrukcji o stosunkowo przestronnych (pustych) wnętrzach, nie potrafili ich bowiem zbyt dobrze zadaszać. A właśnie tego rodzaju wnętrzami były właśnie dolne świątynie grobowe, które nie mogły być nie zadaszone i otwarte choćby z tego powodu, iż właśnie w ich murach dokonywano balsamowania zwłok. Dużo łatwiej było budować wypełnione kamienne kopce. O stosunkowo nielicznych, pustych przestrzeniach wewnętrznych, jakimi były piramidy.

Czy tu też tkwi część odpowiedzi na pytanie, dlaczego do IV dynastii proces mumifikacji pozostawiał tak wiele do życzenia i nie gwarantował zbyt dużej trwałości zwłok? Czy było tak dlatego, że niezbyt trwałe mury budynku, w którym pracowali balsamiarze nie gwarantowały dobrej ochrony przed palącym, egipskim słońcem?

I jeszcze jedno – zgodnie z relacją Herodota w „Dziejach” – Cheops miał być pochowany gdzieś w podziemiach, na kamiennej wyspie otoczonej ze wszystkich stron wodą.

Ta woda, w Abydos, w budowli, która niesłusznie nazywana jest dziś Ozyrejonem (a która, w moim przekonaniu, winno nazywać się Grobowcem Cheopsa) obecna jest do dziś. Proszę spojrzeć na zdjęcia... A że nie jest to tylko przypadkowy wykwit wód podskórnych, lecz celowy zamysł sprzed wieków, upewnić nas może obecność w staroegipskiej mitologii należącej do podstawowego kanonu, legendy o prapagórku i otaczającym go oceanie. Czyli wodzie.

Roman Warszewski

ię po okręgu, a w związku z tym nigdy nie było można jednoznacznie powiedzieć, kiedy coś się zaczyna, a kiedy kończy. Bo nawet jeśli kończył się jakiś krótszy cykl, stanowił on tylko cząstkę cyklu większego, który trwał nadal i przez to niejako detronizował zakończenie cyklu: „unieszkodliwiał” mogące wyniknąć z tego zagrożenia i niebezpieczeństwa. Krótszy cykl zawsze był niejako „zanurzony” w cyklu dłuższym.

Właśnie dlatego 13 sierpnia 3114 roku p.n.e. – wbrew temu, co twierdzi Geryl - wcale nie był rokiem zerowym. O jako takim roku zerowym w kalendarzu Majów po prostu w ogóle nie można mówić. Posługując się kalendarzami tzolkin i haab, dzień ten nosił nazwę „4 ajaw 4 kumku”, a więc mimo tego, że Majowie znali zero - nie był to dzień „0 ajaw 0 kumku”, ponieważ – z punktu widzenia tzolkin i haab – był to moment niczego nie rozpoczynający, ani niczego nie kończący, wyrwany z samego środka rachuby czasu.

Pewnych cech początkowych dzień „4 ajaw 4 kumku” zyskiwał dopiero przy zastosowaniu Długiej Rachuby. W niej jednak nosił on numer 13.0.0.0.0. czyli 13 baktun 0 katun 0 tun 0 winal i 0 kin. Jest tu już więcej zer, ale nadal pozostaje początkowa trzynastka. Ponownie widać więc, że nie jest żaden prawdziwy początek, lecz że moment ten tkwi po uszy w czymś, co już trwa od bardzo dawna.

(Tu wyjaśnienie – zastosowanie Długiej Rachuby było konieczne dlatego, że po 52 latach wskazania wynikające z korelacji kalendarza tzolkin i haab ponownie się spotykały i zmierzony za ich pomocą czas niejako „ginął”. Wtedy coś rzeczywiście kończyło się i zaczynało, a Majowie, żyjąc na bakier z linearnością, nie dodawali do siebie tych 52-letnich cykli. Żeby zatem uniknąć „zaniku i gubienia czasu”, 52-letnie obiegi tzolkina i haaba umieszczano na tle jeszcze dłuższego cyklu – właśnie cyklu Długiej Rachuby, która „połykała” wszystkie inne cząstkowe cykle i nie pozwala przepaść im w niebycie.)

Plemiennie i lokalnie

W rzeczywistości, zgodnie z ich mitologią, 13 sierpnia 3114 roku przed naszą erą - „dzień zerowy” Geryla, w przekonaniu Majów był dniem narodzin ich świata – początkiem ich cywilizacji. Owe narodziny nie były jednak rozumiane w skali kosmicznej, lecz w wymiarze jak najbardziej plemiennym i lokalnym. Z prac nad inskrypcjami Majów nieżyjącej już Lindy Schele wiemy, że dnia „4 ajaw 4 kumku” doszło do rozpalenia kosmicznego ognia, ponieważ bogowie mieli wtedy nauczyć pra-Majów posługiwania się trójkamiennym paleniskiem - takim samym, jakie do dziś znajduje się w każdej majowskiej chacie. Datę 13 sierpnia 3114 wiązać więc należy z motywem prometejskim – z opanowaniem ognia przez Majów lub ich protoplastów; z motywem uniwersalnie i symbolicznym, występującym w każdym znaczniejszym kręgu kulturowym. Nie było to więc żadne wynurzenie się Majów z jakiejś kosmicznej otchłani, czy z piany morskiej; przed tym momentem świat bowiem jak najbardziej istniał i miał się całkiem dobrze. Majowie doskonale zresztą zdawali sobie z tego sprawę i tego nie kryli: zgodnie z zapisem ze steli z miejscowości Coba na Jukatanie, przed dniem „4 ajaw 4 kumku” świat egzystował już co najmniej przez 2021 360-dniowych lat.

Punkt docelowy?

To jeśli chodzi o domniemany punkt zerowy w rozważaniach Patricka Geryla. Jeśli natomiast przyjrzeć się docelowemu według niego dniowi 23 grudnia 2012 roku, sprawa jest jeszcze bardziej interesująca. Z zapisów Majów w żaden sposób nie można bowiem wnosić, że tego dnia spodziewali się jakiegoś kataklizmu i końca świata.
Przeciwnie.
Z napisów pochodzących z roku 690 n.e. wykonanych na polecenie syna słynnego króla Pacala – Kan Balama w Świątyni Inskrypcji w Palenque wynika, że 23 października 4772 roku n.e. Majowie planowali zorganizowanie wielkiego święta, w czasie którego chcieli przypomnieć wielkie zasługi Pacala dla rozwoju ich miasta. Jak widać, końca własnej cywilizacji przed tą datą nie przewidywali, tym bardziej – powszechnego końca świata.

Podobnych wniosków dostarcza analiza hieroglificznych zapisów z kościanej laski odnalezionej w królewskim grobie z Piramidy Tygrysa w gwatemalskim mieście Tikal, na której, umieszczono trzy daty – 17 czerwca 1224 roku n.e., 22 kwietnia 5565 roku n.e. i 24 lutego 9898 roku n.e. Co miały one oznaczać? Otóż - przed imieniem króla umieszczony był tam tytuł: „Jeden z Władców po Trzykroć Jedenastu Baktunów” (baktun to w Długiej Rachubie okres 144000 dni). Licząc od 13 sierpnia 3114 roku – mitycznej daty narodzin cywilizacji Majów – pierwszy baktun upływał właśnie 17 czerwca 1224 roku, drugi upłynie 22 kwietnia 5565 roku, a trzeci – 24 lutego 9898 roku. Można więc z tego wnosić, że - najwidoczniej - Majowie byli przekonani, iż ich władcy, w następujących po sobie dynastiach, panować będą aż do roku 9898! Ewentualny koniec ich cywilizacji – jak sądzili - mógłby nastąpić dopiero po tej dacie; tym bardziej – zagłada całej planety!

Codziennie inny koniec świata

Co ciekawe – Majowie, którzy jak rzadko która grupa etniczna do dziś zachowali swe tradycje od czasów prekolumbijskich, pytani o domniemany koniec świata w 2012, tylko pobłażliwie się uśmiechają. – My, Tzotzile*, nic na ten temat nie wiemy – nie będąc w tej opinii odosobniony, powiedział mi w 2004 roku zagadnięty na ten temat don Alejandro Mendez Romero, znany szaman z okolic San Cristobal de las Casas w Meksyku. Po chwili dodał: „Oczekiwanie na koniec świata w 2012 to wymysł białych. Albo - tubylców przekupionych przez białych, którzy tak twierdzą”.

Na całą sprawę można też spojrzeć z jeszcze innego punktu widzenia: Jeśli nawet jakiś cykl czasowy w 2012 by się kończył, to co z tego? Z jakiego powodu mielibyśmy fakt ten przeceniać, jeśli Majowie – zahipnotyzowani stojącymi przed nimi tysiącleciami - nie potrafili dostrzec tuż za progiem swych chat ani narastającego przeludnienia, ani jałowiejących wokół pól, ani zaostrzających się konfliktów religijnych, co – summa summarum - w ciągu kilkudziesięciu lat doprowadziło ich miasta do upadku?

Albo jeszcze inaczej: Po co wypatrywać końca świata w 2012, jeśli koniec świata ma już miejsce wszędzie i w każdej chwili – gdy jak muchy mrą głodne dzieci, gdy materia przesłania ducha, a plastik szydzi z kamienia.
Innego końca świata nie będzie.

Tekst i zdjęcia: Roman Warszewski

*Tzotzil – jedno z plemion Majów

do środka” (w domyśle: do środka kontynentu), pójść już nie można.
To dlatego po raz pierwszy region ten został opisany na długo po odkryciu legendarnego Machu Picchu. Tu, biały człowiek dotarł dopiero w latach 50. XX wieku. Dokładnie mówiąc – we wrześniu 1953 roku. Pierwsi - kierując się mapą z lat 30. samotnego wędrowca Christiana Buesa - wspięli się tu: Amerykanie - Henrik Blohm i Richmond Lawrence oraz Peruwiańczyk - Pepe Pancorvo, wszyscy trzej biorący udział w słynnej wyprawie Victora von Hagena, próbującej odtworzyć przebieg prastarych, inkaskich szlaków w najmniej poznanych okolicach. A rejon na wschód od pokrytego śniegami łańcucha górskiego Cordillera Vilcabamba, należał do najdzikszych. Jeszcze w początku XX wieku, o jego istnieniu, nikt w ogóle nie wiedział.
Gdy w początku XX wieku w te strony dotarł słynny odkrywca Machu Picchu – Hiram Bingham, tak pisał na ten temat: W oddali „ (...) ujrzeliśmy długi łańcuch gór pokrytych śniegiem (...). Na próżno szukaliśmy go na naszych mapach. Raimondi, a za nim Królewskie Towarzystwo Geograficzne, nie pozostawili dość miejsca na taki grzbiet pomiędzy rzekami Apurimac i Urubambą. (...) Zagadkę rozwiązał dopiero Albert Bumstead, główny topograf naszej ekspedycji, ustalając, że obie te rzeki znajdują się w tym miejscu o trzydzieści mil dalej od siebie niż przypuszczano. Nasze obserwacje otwierały niezbadany region, liczący 1500 mil kwadratowych, którego istnienia przed 1911 rokiem nikt się nawet nie domyślał. Okazało się, że jest to jeden z największych niespenetrowanych obszarów (...) w Ameryce Południowej. A przecież leży on w odległości mniej niż stu mil od Cuzco, głównego miasta peruwiańskich Andów i siedziby uniwersytetu, liczącego ponad 300 lat!”
Prawie pół wieku później Victor von Hagen, w książce „Highway of the Sun” („Autostrada Słońca”), tak opisywał niespodziewane odkrycie swoich trzech kolegów na przełęczy znajdującej się teraz ponad naszymi głowami: „Przez cały dzień uparcie pięli się w górę, a noc spędzili na wąskiej, skalnej półce. Następnego ranka natrafili na las składający się drzew pokrytych szaro-zielonym mchem, wyglądającym niczym długie, nieuczesane brody. Popołudniu dotarli do czegoś, co wyglądało, jak początek kamiennych schodów, a te, im wyżej, tym stawały się szersze, by w końcu osiągnąć szerokość ośmiu metrów! Trzeciego dnia, na wysokości 13000 stóp, pośród stoków pełnych śladów po dawnych, kamiennych tarasach, już na przełęczy, niespodziewanie wyłoniły się przed nimi, zarośnięte chaszczami ruiny Puncuyoc.”
Badacze dotarli do staroinkaskiej budowli, co do której istnienia - od momentu, gdy w sercu gór natrafili na schody, nie mieli żadnych wątpliwości.


2.
Puncuyoc to konstrukcja przedziwna. Niewielka, ale przepiękna. W sensie dosłownym - podniebna; usytuowana niczym kondorze gniazdo.
To – jak dotąd - najwyżej zlokalizowane inkaskie ruiny. Składają się z jednego dużego, dwukondygnacyjnego budynku, liczącego przeszło osiem metrów długości. Już to jest wielkim kuriozum; Inkowie zwykle bowiem wznosili budynki parterowe. A tu piętro jest solidne, obszerne, dodatkowo - zaopatrzone w okna.
Staranność, z jaką wzniesiono Puncuyoc, wskazuje na wyjątkowe przeznaczenie tego obiektu. To jeden z najlepszych przykładów inkaskiej kamieniarki, porównywalny z najdoskonalej zachowanymi fragmentami murów w słynnym Machu Picchu. Gdy uzmysłowić sobie, iż do Puncuyoc, na wysokości 4000 m npm (!) wiodą najprawdziwsze schody, staje się jasne, że w przeszłości dziać musiały się tu rzeczy ważne i wyjątkowe.
Jakie?
Można tylko snuć przypuszczenia. Puncuyoc leży na terenie dawnego państwa Vilcabamby – ostatniej niezależnej, inkaskiej enklawy, stawiającej opór Hiszpanom aż do roku 1572. Jest więc budowlą stosunkowo późną, na której charakter wpływ mogło wywrzeć rozwijające się już wtedy w Peru budownictwo hiszpańskie. Wskazuje na to m.in. to, że w ruinach odkryto typową dla okresu konkwisty masywną, złamaną podkowę, kilka archaicznych gwoździ i metalowy guzik, co datowanie wiąże z późną fazą podboju podboju. Czy to dlatego Puncuyoc ma piętro – jak większość budynków znanych z tego okresu Indianom z Cuzco? A może... przetrzymywano tu hiszpańskich jeńców, pochwyconych w czasie walk, a następnie wcielonych do indiańskich oddziałów broniących Królestwa Vilcabamby?
Jeszcze inną możliwością jest to, iż Puncuyoc było „tambo” – zajazdem, stacją pośrednią na szlaku łączącym jakieś większe inkaskie osiedla. Albo było czymś w rodzaju astronomicznego obserwatorium i miejsca odosobnienia - swoistą świątynią dumania?
O przeznaczeniu ruin na „tambo”, może wskazywać droga, która po drugiej stronie przełęczy, na której stoi kamienny budynek, ma swój ciąg dalszy. Nie wiadomo jednak, dokąd miałaby ona prowadzić. Jak do tej pory, traktu tego nikt nie spenetrował. Droga, po minięciu przełęczy, szybo przepada najpierw pośród kamiennych turni, potem – w rosnącej niżej dżungli. Czy na przepastnych i niezbadanych po dziś dzień przestrzeniach poza przełęczą Puncuyoc, znajduje się jakieś jeszcze nie odkryte, prekolumbijskie, opuszczone przed wiekami miasto, na szlaku do którego interesujące nas ruiny są tylko stacją pośrednią?
Tego wykluczyć nie można. Ale z drugiej strony wiadomo, że w okresie walk o ostatnią inkaską stolicę – Vilcabambę, tubylcza szlachta na terenach niżej położonych nie mogła czuć się całkiem bezpiecznie. Ze zbrojnymi oddziałami docierali tu zarówno Rodrigo de Orgonez (1537) i Gonzalo Pizarro (1539). Miejscowa indiańska elita na pewno potrzebowała jakiegoś ustronnego miejsca, gdzie niezawodnie była w stanie się schronić w chwilach zagrożenia. Gdzie mogły odbywać się narady i gdzie można było szukać skupienia przed podjęciem ważkich decyzji.
Zlokalizowane dosłownie na przedprożu nieba Puncuyoc, do czegoś takiego nadawałoby się w sposób bezkonkurencyjny. Wiadomo – na przykład – że zanim w 1557 roku, po kilkuletnich namowach Hiszpanów Sayri Tupac – syn powstańczego wodza Manco Inki II, dobrowolnie opuścił Królestwo Vilcabamby, młody Inka, nie wiedząc jaką decyzję ma podjąć, przez długie tygodnie pościł i szukał kontaktu z przodkami w jakimś bliżej nieokreślonym miejscu odosobnienia. Jakim?
Nie wiadomo.
Czy było nim właśnie Puncuyoc?

3.
Żeby tam dotrzeć, wyruszyliśmy z Huancacalle – najlepszej bazy wypadowej dla kogoś, kto chce penetrować dawne Królestwo Vilcabamby. Tam kończy się bity szlak, dalej poruszać się można albo pieszo, albo na grzbiecie koni lub mułów. Mieszka tam też rodzina Cobosów – legendarnych przewodników, którzy ziemie te znają jak nikt inny. To szeroko rozgałęziony ród, do którego – przed reformami generała Velasco Alvarado – należały tereny, gdzie znajdowała się odkryta w 1964 roku Vilcabamba. To właśnie Cobosowie – Benjamin, Jose i Juvenal, w roku 1964 do zaginionych w selwie ruin ostatniej inkaskiej stolicy doprowadzili Amerykanina - Gene Savoya, który od tego momentu znany jest jako odkrywca Vilcabamby.
Juvenal Cobos żyje do dziś. W czasach Savoya był młokosem; dziś liczy 74 lata. Znam go od kilku lat. W zeszłym roku jego córka, Rosa, była moją przewodniczką na szlaku do Vilcabamby.
W tym roku, gdy Juvenal dowiedział się, że nas – Jarka Molendę, Arkadiusza Paula i mnie – interesuje Puncuyoc, postanowił, iż w góry z nami wyruszy osobiście. – To zbyt wymagająca eskapada, byście szli sami – zawyrokował. – Podejście jest naprawdę strome. Poza tym, w Puncuyoc zwykle jest bardzo zła pogoda. Niespodziewanie zrywają się tam porywiste wiatry i ni stąd ni zowąd naciągają gwałtowne ulewy. W nocy natomiast jest mróz. Zdarza się, że do południa, szlak jest oblodzony.
Do Yupanqui, skąd mieliśmy ruszyć na szlak, dojechaliśmy jeszcze samochodem. Tam, następnego dnia, skoro świt, przesiedliśmy się na muły i konie. Trzy zwierzęta przeznaczone były pod siodło, trzy inne pod ekwipunek. Mimo że wiedzieliśmy, iż w okolice Huancacalle powinniśmy powrócić już po około czterech dniach, trzeba było zabrać namioty i niezbędną ilość prowiantu.
Za Yupanką droga momentalnie zmieniła się w wąską ścieżkę. Wiła się niezliczonymi zakosami w górę, dzięki czemu błyskawicznie zaczęliśmy nabierać wysokości. Konie i muły początkowo zdawały się tego w ogóle nie zauważać. Dopiero po około godzinie ich sierść pokryła się potem, a pyski pianą.
Pierwszy popas zrobiliśmy na rozległej trawiastej hali, która w Andach nosi miano „puny”. Otwierał się z niej przepyszny widok na rozciągające się na zachodzie pasmo Cordillery Vilcabmba. Z dna doliny, w której leży Huancacalle, w ogóle nie było go widać. Co innego teraz – nagle góry stanęły przed nami w całym majestacie, prezentując całą swą potęgę. Niebo było czyste, wysokie, szeroko otwarte, tylko tu i ówdzie upstrzone białymi kępkami „cummulusów”. Przed sobą mieliśmy dziesiątki ośnieżonych szczytów mieniących się w słońcu niczym diamenty. Nadlatujące znad nich podmuchy wiatru, niosły z sobą chłód co najmniej setki górskich lodowców. W przeszłości te niebotyczne góry stanowiły trudny do sforsowania mur, którym Inkowie próbowali odgrodzić się od hiszpańskiej części Peru. Dziś to już tylko wyzwanie dla globtroterów i alpinistów - co najmniej połowa z tych szczytów po dziś dzień pozostaje niezdobyta.
Nieco bliżej, gdzieś do połowy wysokości horyzont przesłaniała gigantyczna czarna, skalna ściana, zwieńczona kilkunastoma szczytami, wyglądającymi, jak groty wymierzone w niebo. Mniej więcej w jej połowie, między dwoma z tych skalnych ostrzy, widać było niewielkie, podłużne wybrzuszenie.
– To tam – wskazał Juvenal. – Właśnie tam leży Puncuyoc. Jeśli spojrzycie przez lornetkę, bez trudu odróżnicie, co jest zboczem, a co budowlą. Ruiny znajdują się wprost przed nami, na przełęczy.

4.
Dlaczego tak nam zależało, żeby dotrzeć właśnie na Puncuyoc?
Powodów było kilka. Po pierwsze - wiedzieliśmy, że jest to miejsce stosunkowo rzadko odwiedzane. Po odkryciu ruin w 1953 roku przez wpółpracowników Victora von Hagena (on sam nigdy tam nie był) w latach 80. XX wieku był tam niestrudzony badacz tych ziem, amerykański architekt i podróżnik – Vince R. Lee. Gene Savoy – odkrywca Vilcabamby z roku 1964 – do Puncuyoc trafił jeszcze później: dopiero w latach 90; mniej więcej w tym samym czasie co Hugh Thomson – brytyjski pisarz i dziennikarz oraz Amerykanin – Gary Stiegler. Co dziwne – nigdy nie wspięli się tam ani Victor Angles Vargas, ani Edmundo Guillen – peruwiańscy archeolodzy, którzy twierdzili, iż w Andach widzieli wszystko. Tak więc wspinaczka do Puncuyoc miała posmak poruszania się naprawdę nieprzetartym szlakiem. Z Polski tam jeszcze nikogo nie było. Mieliśmy więc szansę na choćby taką – niezbyt okazałą, ale jednak - palmę pierwszeństwa...
Poza tym – wszak zaraz potem planowaliśmy zanurzyć się w odmęty selwy, by szukać całkiem nieznanych ruin - eskapada do Puncuyoc miała trudny do pogardzenia walor treningu. Z opisu i Lee, i Thomsona (co w Huancacalle potwierdził Juvenal) wiedzieliśmy, że droga na przełęcz jest wielce wymagająca. Chodziło o to, by – gdy przez nią jakoś przebrniemy – nic nie było dla nas już trudne.
Był jeszcze jeden powód – kto wie, czy nie najistotniejszy. Od dwóch lat, w Andach tropiłem ślady Inki Paucara – przedstawiciela tubylczej szlachty, który – zgodnie z ustaleniami, które poczyniłem w 2007 roku, w czasie wyprawy Q’ero Expedition, w drugiej połowie XVI wieku zapoczątkował unikalny program biologicznej odnowy wybranych grup inkaskiego społeczeństwa. W pewnym momencie – po niezliczonych klęskach, jakie hiszpańscy konkwistadorzy zadali Inkom – obecny w pamięci tubylców do dziś Inca Paucar doszedł od do wniosku, iż jeśli jego lud nadal będzie stawiał opór najeźdźcom z bronią w ręku, wkrótce ulegnie całkowitej eksterminacji. Zamiast walki, zaproponował coś innego: coś, co dziś można by nazwać... programem wydłużania życia wybranych grup inkaskiej społeczności. Do indiańskich enklaw położonych bardzo wysoko w górach, Inka Paucar zaczął sprowadzać rośliny lecznicze, które rosły w dżungli, na niżej położonych terenach Co się okazało?. W sterylnych, wysokogórskich warunkach rośliny te poczęły czynić cuda. Ci z Indian, którzy zawierzyli Paucarowi, tego nie pożałowali – choroby przestały się ich imać, zaczęli żyć coraz dłużej. Śladem tego jest wzbudzająca zainteresowanie naukowców - i będąca faktem po dziś dzień - długowieczność plemienia Q’ero, którego członkowie jeszcze obecnie dożywają nawet 120 lat!
To oczywiste, że zanim wśród tubylców doszło do takiego przełomu i zanim część Inków zdecydowała się już więcej nie walczyć, by zamiast tego zająć się „biologiczną odnową”, problem ten musiał wśród Indian wzbudzać wiele kontrowersji. Zapewne wielokrotnie był dyskutowany. Jeśli kwestię, czy syn Manco Inki II – Sayri Tupac powinien opuścić Vilcabambę, rozważano całymi latami, to tym większe emocje wzbudzać musiał „Projekt długowieczność”.
A jeśli tak, debata nad nim najpewniej toczyła się właśnie w tak wyjątkowych miejscach jak Puncuyoc.
Tropiąc Inkę Paucara i pozostawione przezeń ślady, nie można było tam się nie udać.

5.
Żeby dotrzeć na przełęcz, na której w okularze lornetki ujrzeliśmy ruiny tajemniczej dwukondygnacyjnej, kamiennej budowli – trzeba było dokonać trawersu zbocza od południa. Ale konno, niestety, można było pokonać co najwyżej połowę dystansu. Dalej trzeba było iść pieszo. I - tak jak nas ostrzegano - nie był to wcale prosty szlak. Jak to często w Andach bywa, w górę i w dół - naprzemiennie. Najpierw stromo w dół, potem jeszcze bardziej stromo w górę. Następnie – znów w dół grzbietu, na który przed chwilą z trudem weszliśmy. Jeszcze później – w górę, w górę, w górę... Bez końca.
Obóz rozbiliśmy w kotle przed ostatnim, najdłuższym podejściem. Teren tylko z pozoru zdawał się do tego nadawać. Pełno było tam niewielkich muld, które ginęły pod grubym kobiercem z trawy „ichu”, lecz natychmiast objawiały swoją obecność, gdy próbowaliśmy rozstawić namioty. Było też mokro. Kamienisty grunt, pokrywały grube czapy mchów, które – jak gąbka – nasączone były wodą. W pobliżu natrafiliśmy na fundamenty dwóch kamiennych, inkaskich chat zwróconych do siebie wejściami. Widać, w przeszłości, idąc do Puncuyoc, Indianie też zwykli byli tu się zatrzymywać i obozować.
Noc dała nam się we znaki do szpiku kości - tak była mroźna. Tropik namiotów pokrył się grubą warstwą szronu i grudkami lodu. Gdyby padało, nie byłby to deszcz (o którym wspominali wszyscy, którzy byli tu przed nami), lecz śnieg i grad.
Następnego dnia, po słabo podgrzanym posiłku (nic nie chciało się palić), ruszyliśmy dalej w górę stromej ścieżki. Tu było już naprawę wysoko - oddychaliśmy z największym trudem. Granica 4000 metrów nad poziomem morza zdawała się być tuż- tuż, a może już ją nawet przekroczyliśmy? Czuliśmy się tak marnie, że byliśmy tego bardziej niż pewni... Każdy pokonywany metr stanowił wyzwanie i torturę. To dziwne, ale pierwszy i drugi krok można było jeszcze jakoś zrobić; natomiast przy trzecim natychmiast pojawiały się problemy. Opór materii za każdym razem jakby eksplodował – a przecież jeszcze sekundę wcześniej nic go nie zapowiadało… Jakby w organizmie, w jednej chwili, czegoś zaczynało brakować. Czego? Tlenu. Powietrza. Nawet przy niewielkim wysiłku lawinowo narastał dług tlenowy; tak można to naukowo objaśnić. Trzeba było zatrzymać się, odpocząć, przysiąść na kamieniu… A po chwili – wbrew wszelkiej logice i rozsądkowi – znów zerwać się do dalszej wspinaczki: do pierwszego i drugiego kroku…
To właśnie tu, na tym odcinku, pojawiły się schody. Najpierw towarzyszyły nam bezwiednie, bo – odganiając czarne plamy latające nam przed oczami - nie zdawaliśmy sobie sprawy, że nimi idziemy. Gdy wreszcie, na którymś postoju je zauważyliśmy, oprócz zdziwienia, odczuliśmy radości: nie dlatego, by miało nam teraz iść się wygodniej, lecz dlatego, iż oznaczały to, że jesteśmy już naprawdę blisko celu.


6.
Puncuyoc wyłoniło się przed nami niespodziewanie, dopiero na ostatniej prostej. Podejście było tak strome, iż – patrząc od dołu, z żabiej perspektywy - najpierw ujrzeliśmy je spłaszczone i zniekształcone. Właściwych proporcji budowla nabrała dopiero wtedy, gdy stanęliśmy na przełęczy. I od razu było wiadomo, że miejsce to warte było całej tej męczarni i wspinaczki.
Jarek został gdzieś daleko w tyle, pierwszy na miejsce dotarł Arkadiusz. Jak zobaczył, że cel znajduje się dosłownie na wyciągnięcie ręki, nie wiadomo gdzie odnalazł w sobie rezerwy sił; nie było szans żeby za nim nadążyć. Gdy go potem pytałem, jak to zrobił, uśmiechnął się tylko i powiedział: - Macę wziąłem po drodze. Lepidum meyenii. To ona, mój drogi, dodała mi skrzydeł. Patent dawnych Inków.
Potężny kamienny budynek zajmował całą przełęcz. Był precyzyjnie wpasowany między dwie, stanowiące dla niego cos w rodzaju obramowania, skalne wyniosłości. Stał na wysokim tarasie, w którym znajdowało się osiem trapezoidalnych nisz. Inaczej niż w Vilcabambie, mury miał nienaruszone. To dlatego, że (z uwagi na wysokość), prócz chłostanych wiatrem kęp trawy „ichu”, nie było tu już żadnej roślinności. Jeszcze raz okazało się, że dla kamiennych budowli dużo groźniejsze niż upływ czasu, są korzenie roślin. To one rozsadzają mury. Często, w tym niszczycielskim rzemiośle, są bardziej skuteczne niż buldożery.
Wbrew temu, przed czym nas ostrzegano, nie padało. Wiatr też był umiarkowany, wyszło słońce. Mury budynku co chwila zmieniały barwę – od ciemnozielonej, po brązową i żółtą. Pod wpływem światła, zdawały się ożywać. Zarys budowli, jako cień, odbijał się w jeziorku, które znajdowało się pod nami. Mimo że musieliśmy w jego sąsiedztwie przechodzić, zauważyliśmy je dopiero teraz.
- To naprawdę niezwykłe miejsce – Arkadiusz nie mógł wyjść z podziwu
- Właśnie dlatego tu jesteśmy – podchwyciłem. - Po tym, co widzieliśmy po drodze, bardziej niż kiedykolwiek jestem przekonany, że właśnie tu tygodniami medytował Sayri Tupac, zanim zdecydował się na opuszczenie Vilcabamby. Że Puncuyoc w czasach Inków było owy miejscem, o którym kilkakrotnie wspominały hiszpańskie kroniki: gdzie zapadały decyzje wymagające od Inków największego namysłu.
- Dlaczego tak sądzisz?
- Wskazuje na to szerokość schodów, jakie tu prowadzą. Są one tak zbudowane, by – mimo zawrotnej wysokości - z powodzeniem mieściła się na nich lektyka. A w lektyce podróżowały tylko najważniejsze osoby państwie. Na tej wysokości – tylko król, Inka i doradzający mu kapłani.
Był jeszcze jeden argument, z którego istnienia dopiero teraz zacząłem zdawać sobie sprawę: cienie w tafli jeziora na dole. Inkowie wróżyli z takich odbić. Interpretowali je, starali się odczytać z nich przyszłość. Lubowali się w takiej subtelnej grze światła i kształtów. A zarówno Garcilaso de la Vega – słynny kronikarza, jak i Diego Fernandez – jego kolega fachu pisali, że zanim Sayri Tupac udał się do Limy i Cuzco, najpierw zasięgał języka w wyroczni i wsłuchiwał się w to, co podpowiadała mu otaczająca go przyroda.
Teraz nie miałem wątpliwości, że właśnie Puncuyoc mogło być taką wyrocznią!
A jeśli chodzi o Inkę Paucara?
Pozostawał nadzwyczaj czytelny kontekst:
Decyzja Sayri Tupaca o opuszczeniu Vilcabamby – przez wielu jego pobratymców krytykowana, jako tchórzliwa, wprowadziła zamęt w szeregach Hiszpanów. Przez pewien czas wydawało im się, że problem z walczącą, nękającą ich Vilcabambą został raz na zawsze rozwiązany. Tymczasem Vilcabamba w tym czasie, gdy Sayri bawił w hiszpańskiej części Peru, okrzepła. Rządy przejął tam następny władca – Titu Cusi. Na ile wzrosła potęga niezależnej inkaskiej enklawy, okazało się dopiero wtedy, gdy mieszkający w hiszpańskiej części Peru Sayri Tupac umarł. On co prawda nie żył, ale Vilcabamba kwitła. Mówiąc dosadnie - Hiszpanie obudzili się z ręką w nocniku.
To, co w kilka lat później zrobił Inka Paucar, było bardzo podobnym fortelem. Analogia z postępowaniem Sayri Tupaca jest uderzająca. Również chodziło o uśpienie czujności Hiszpanów, o diametralną zmianę taktyki. Odejście od walki na rzecz rewitalizacji, to powtórka z tego, co poprzednio Sayri Tupakowi podpowiedziało Puncuyoc.
Tym bardziej, że wspinaczka, jaką Paucar, w drodze na przełęcz mógł zafundować tym, wraz z którymi chciał podjąć odpowiednie decyzje (lub których chciał do nich przekonać), stanowiła znakomite laboratorium, w którym o słuszności jego poglądów każdy mógł przekonać się na własnej skórze. Pnąc się do Puncuyoc – jak nigdzie indziej - można było wypróbować roślinne środki, które Inkom miały zapewnić większą witalność niż ta, którą cieszyli się Hiszpanie.
Dokładnie tak, jak w naszej grupie zrobił to Arkadiusz!

7.
Następnego dnia byliśmy już w drodze powrotnej do Huancacalle. Najpierw trzeba było zejść do obozu, spędzić następną noc na „punie”, a kolejnego ranka odczekać, aż rozmrożą się namioty. Potem – zejść do miejsca, gdzie czekały na nas konie i załadować nas nie ekwipunek.
Zwykle takie powroty są smutne. Coś bowiem w niezaprzeczalny sposób bezpowrotnie się kończy.
Dla na jednak oznaczało to jednak początek - początek nowej przygody. Po krótkim popasie w Huancacalle, mieliśmy ruszyć do dżungli, by tam szukać czegoś, o czym do tej pory nikt nie miał zielonego pojęcia, a co my mieliśmy nadzieję odnaleźć.
CDN

też coraz więcej informacji z dosłownie każdej dziedziny wiedzy. Raportów na temat nowych odkryć jest tyle, że już nikt nie jest w stanie się przez nie przebić. Cierpimy na informatyczną zapaść, która w przyszłości będzie się jeszcze bardziej pogłębiać.

Czy jest to jedyna rzecz, której możemy być pewni?
Prawie rzeczywiście tak jest. Ja to zresztą przewidziałem już wiele lat temu i nazwałem „eksplozją bomby informatycznej”. Drugim pewnikiem jest natomiast to, że coraz trudniej będzie nam coś sensownie przewidywać na temat przyszłości. Paradoksalnie, kiedyś kiedy obieg informacji i ich podaż był ograniczony – czyli w czasach komuny – było mi łatwiej dywagować na temat tego co będzie. Miałem mniej danych, w większej mierze mogłem polegać na własnej intuicji, na własnej głowie. Teraz to się zmieniło. Staram się nadążać za postępem wiedzy w dziedzinach, które najbardziej mnie interesują, ale – niestety – z góry jest to skazane na niepowodzenie.

Pan narzeka dlatego, że jest taka moda?
Nie, mody mnie absolutnie nie interesują. Prostsze sprawdzić, że ja nigdy niczego nie napisałem pod publiczkę. To nie moda, takie są po prostu realia.

Czy to znaczy, że przyszłość jest dla nas teraz magmą, czarną dziurą – czymś, o czym nie możemy powiedzieć niczego konkretnego?
Nie, ale prawda wygląda tak, że dużo łatwiej jest powiedzieć coś na temat tego, co będzie się działo za lat sto, niż o tym, co nastąpi za lat dziesięć. Nie jesteśmy też w stanie przewidzieć żadnych wiążących szczegółów. co najwyżej możemy określić pewne trendy, ogólne tendencje. Mając na uwadze uwarunkowania, o jakich już wspominałem – jest to i tak niemało.

Przed trzydziestu pięciu laty napisał pan eseistyczne dzieło „Summa Technologiae”. Przewidział pan w nim wiele tendencji rozwojowych w dziedzinie ewolucji technologii, o których wtedy – na początku lat 60. – jeszcze nikomu się nie śniło. Czy dziś nie kusi pana, żeby napisać kontynuację „Summy” – żeby myślą znów wybiec o trzydzieści, czterdzieści lat do przodu?
Wspaniały pomysł – tylko jak go zrealizować? To jest właśnie to, o czym mówiłem przed chwilą. Zapewniam pana, że gdyby leżało to w zakresie moich możliwości, na pewno po wiele godzin dziennie pracowałbym nad taką książką. Dziś jednak ani ja ani nikt inny (jak przypuszczam) nie byłby w stanie czegoś takiego stworzyć. Mamy – paradoksalnie – za dużo informacji. Nie wiemy co i w jaki sposób spośród nich wybierać. Nastąpił informacyjny koniec świata. Jedną z ostatnich cegiełek tego końca świata jest Internet i informatyczne autostrady, które w tej chwili powstają w Stanach Zjednoczonych.

Alvin Toffler – słynny futurolog amerykański też z takim dziełem nie dałby sobie rady?
Nie należę do wielbicieli Tofflera. Owszem – jako człowiek, jest bardzo miły, ale to, co wypisuje najczęściej mnie nudzi i nuży. „Trzecią falę” tylko przekartkowałem, ostatnią jego rzeczą, jaką przeczytałem w całości był chyba „Szok przyszłości”. Toffler w towarzystwie swojej żony Heidi kiedyś mnie zresztą odwiedził. Za wszelką cenę chciał się dowiedzieć, co sądzę na temat przyszłości. Odniosłem wrażenie, że to on ode mnie może dowiedzieć się więcej, niż ja od niego.

Co mu pan powiedział?
Nic mu nie powiedziałem. Ostatecznie każdy z nas ma swoją prywatną, w pewnym sensie konkurującą ze sobą firmę.

A co udało się panu trafnie przepowiedzieć w „Summie” trzydzieści lat temu – próbował pan dokonać takiego rachunku sumienia?
Oczywiście. Przewidzieć udało się nadspodziewanie dużo – sam jestem tym zaskoczony. Nie polegało to na jakichś systematycznych studiach, bardziej na intuicji, która wtedy mnie nie zawiodła. Przewidziałem na przykład, że dojdzie do stworzenia przez człowieka „wirtualnej rzeczywistości”, którą bardzo trudno będzie odróżnić od rzeczywistości faktycznej; wtedy o czymś takim jeszcze nikomu się nie śniło, bo były to czasy kiedy nie było jeszcze komputerów z prawdziwego zdarzenia. Oprócz tego przewidziałem rozwój bioniki, czyli nauki próbującej łączyć obwody scalone z organami ukształtowanymi biologicznie. Przewidziałem też większość nieszczęść, jakie spotyka nas w związku z nadmiernym rozwojem przetwarzania danych. Przepowiedziałem, że informacja – z czasem – może przepoczwarzyć się we własne zaprzeczenie, w technologiczną pułapkę. Jak na jedną książkę i to pisaną w początku lat sześćdziesiątych, to nie tak mało.

Skąd brał pan siłę tych wizji?
Tak jak już mówiłem – po części brała się ona stąd, że była to w wielu miejscach czysta intelektualne spekulacja. Mój umysł nie był wtedy obarczony nadmiernym ładunkiem informacji i to chyba zadecydowało o tym, że mógł on w tak nieskrępowany sposób pląsać i podrygiwać. Po drugie – siła ta – jak przypuszczam – wynikała co najmniej po części z pewnego poczucia humoru, którym książka ta, mimo powagi tematu, jest przesycona. ie jest to, co prawda, taki humor jak w „Tyberiadzie”, ale na modłę eseistyczną humor jest w niej cały czas obecny.

Humor w pańskich książkach jest parawanem mającym przydać niewinności zbyt śmiałym, żeby nie powiedzieć szaleńczym pańskim pomysłom?
Nie, nigdy nie pisałem humorystycznie tylko po to, żeby nie posądzano mnie o nadmiar fantazji. Humor był nieodłącznym elementem moich książek, dzięki czemu i dziś są one znakomicie przyswajane przez dzieci…

Z czasem zatracał pan jednak poczucie humoru – starczy przypomnieć „Katar”, „Maskę”, i to, co teraz mówi pan na temat przyszłości. Jak pan sądzi – czy jest to w jakiś sposób związane z upływem czasu, z wiekiem?
Nie sądzę, żeby wiek miał tu jakieś znaczenie. Bardziej wynika to z tego, co dokonuje się na świecie niż z tym, co dzieje się w moim bezpośrednim otoczeniu. To świat daje teraz mniej powodów do optymizmu niż przed laty; kiedyś wydawało się, że technologiczny rozwój ludzkości będzie bardziej wyważony, bardziej harmonijny. Bo osobiście nie mam powodów do pesymizmu – publikują mnie na całym świecie, nienajgorzej się czuję, zmiana ustroju nie spowodowała żadnego uszczerbku mojej twórczości, a wiele prognoz wypowiedzianych przed laty, teraz zaczyna przyoblekać się w realia. Gdy zaczynałem pisać książki, mimo że zawsze interesowała mnie przyszłość, nie byłem w stanie przewidzieć tak pomyślnego finału… Upadek Muru Berlińskiego miał dla mnie jeszcze ten plus, że w Moskwie przestano cenzurować moje książki. Dopiero teraz dowiaduję się, jakich ingerencji tam dokonywano. Poprzednie wydania książek, trzeba teraz obszernie uzupełniać…

A co niepokoiło kremlowskich cenzorów?
Oczywiście wszystkie wzmianki na temat Boga.

Nawet w ustach kogoś takiego jak pan, kto nie jest deistą?
Może tym bardziej w ustach kogoś takiego. Bo ja wierzę w siłę sprawczą i transcendencję, nie wierzę natomiast w Boga z brodą i z palcem wzniesionym w geście pouczenia. Nie wierzę w Boga, który stworzyłby człowieka na własne podobieństwo. W Boga, który miałby płuca i nerki. Bo – proszę powiedzieć na co Bogu potrzebne są nerki?

Upadku komunizmu jednak pan nie przewidział?
Rzeczywiście, choć przypuszczałem, że wyścig zbrojeń z czasem ekonomicznie rozłoży Sowiety. Z moich obliczeń wynikało, że ZSRR rozleci się w pierwszym ćwierćwieczu XXI wieku, a więc już nie za mojego życia. Nie powiem żeby napawało mnie to wielką radością. Po prostu nie wziąłem pod uwagę piorunującego skutku, jaki będzie miał zainicjowany przez Reagana program Gwiezdnych wojen. Zresztą nie tylko ja tego nie doceniałem. CIA również. Podczas gdy oni sądzili, że Rosjanie na zbrojenia wydają koło 15 proc. dochodu narodowego, po fakcie okazało się, że wydawali około trzydziestu procent. Dlatego upadek ZSRR nastąpił szybciej niż można się było spodziewać.

Czyli – na dobrą sprawę upadku komunizmu nikt nie przewidział?
Jedna osoba przewidziała. Przepowiedziała to moja żona. To ona pierwsza zwróciła moją uwagę na Gorbaczowa i przekonała mnie, że on naprawdę chce dokonać bardzo głębokich zmian. Właśnie dlatego zdecydowaliśmy się na powrót z Wiednia, z Austrii, gdzie mieszkaliśmy od początku stanu wojennego.

Słowem – wyścig zbrojeń i Gwiezdne Wojny wydały swoje pozytywne owoce. Ale teraz, gdy zbrojeń już nie ma, powinniśmy mieć więcej powodów do optymizmu….
Właśnie, że nie. Jasne – że koniec wyścigu zbrojeń dla Polski jest czymś pozytywnym. Ale w skali .wiata jego uwiąd spowodował pojawienie się wielu negatywnych zjawisk. Teraz już nikt w zasadzie nie ma kontroli nad postsowieckim arsenałem nuklearnym – głowice, zapalniki, materiały rozszczepialne w sposób całkiem niekontrolowany krążą po całym świecie i jest tylko kwestią czasu, by trafiły w ręce najgorszych terrorystów. Poczynania japońskiej sekty Najwyższa Prawda wcale nie były odosobnionym wypadkiem przy pracy. Jestem przekonany, że takich wypadków będzie teraz coraz więcej. Tak samo więcej będzie katastrof w Czarnobylu. Proszę pamiętać, że dziś pływa po oceanach blisko sto prawie na wylot przerdzewiałych postsowieckich łodzi podwodnych o napędzie atomowym. Każda z nich jest potencjalnym Czarnobylem. Postsowiecki arsenał nuklearny wymknął się spod kagańca, spod kontroli. Dziś nikt już nad nim nie panuje. Co się z nim stanie, w dużej mierze zależy od losowego przypadku. Można powiedzieć w ten sposób – koniec wyścigu zbrojeń rozwiązał wiele stosunkowo małych problemów, takich jak na przykład zaopatrzenie sklepów w Polsce. Naprawdę duże problemy jednak jeszcze bardziej się skomplikowały.

Czy to znaczy, że najpotężniejsze państwa świata mogą w którymś momencie zacząć tęsknić za powrotem dwubiegunowej politycznej struktury świata i za panującym wtedy porządkiem, mimo że w dużej mierze był to porządek cmentarza?
Jestem przekonany, że wielu już teraz za czymś takimi tęskni i przez bardzo długi czas będzie stanowiło to groźną pokusę.

Czy to nie absurd?
Absurd. Ale jest to absurd, który wynika z tego, że na demontaż świata dwubiegunowego nikt nie był przygotowany. Brak takiego przygotowania wynikał natomiast z braku umiejętności przewidywania. Ten Prost fakt najlepiej ujawnia bezsilność futurologii, jej faktyczną śmierć. W natłoku danych, które do nas docierają nie wiemy już, co jest ważne, a co trzeba pominąć. A w czasach gdy padał komunizm informatyczno-informacyjny ścisk nie był jeszcze tak wielki jak teraz.

W związku z niemożnością przewidywania i prognozowania… co pan przewiduje?
Nie zamierzam ukrywać, że moja wizja jest pesymistyczna. Pesymizm ten jednak lokuję w skali nieomalże geologicznej. Myślę, że wyższe formy życia na Ziemi w dalszej perspektywie czasu skazane są na zagładę. Moim zdaniem jest to zresztą pewna bardziej ogólna, powiedzmy – ogólnokosmiczna prawidłowość. Im wyższa cywilizacja, tym większe jej tendencje do autodestrukcji. W ziemskim wymiarze zagładę tą przeżyją tylko bakterie i wirusy, i to od nich rozpocznie się nowy cykl ewolucyjny.

Życie jako takie więc przetrwa?
Tak – to jest promyk optymizmu w całej tej prognozie. I z punktu widzenia ewolucji, tylko to właściwie „się liczy”. Ewolucję „nie interesuje”, że wyginą ludzie i wszystkie kręgowce. Ważne, żeby przetrwały jakieś elementarne zarodki życia. Ewolucja wtedy podejmuje następną próbę rozwoju wyższych form organicznych. Może za którymś podejściem uda się jej wreszcie odnieść sukces…

Wreszcie – czyli cykle takie miały już miejsce w przeszłości?
Bez wątpienia. Myślę, że w dziejach życia na Ziemi, w przeszłości wielokrotnie ginęło 80, 90 proc. wszystkich gatunków egzystujących na naszym globie. Najbardziej znany przypadek takiego wymierania, to masowa śmierć dinozaurów.

Na czym polegają autodestrukcyjne tendencje wyżej rozwiniętych form życia i cywilizacji?
To proste. Motorem postępu jest agresja. Bez agresji nie byłoby rozwoju, pięcia się na coraz wyższe szczeble rozwoju, ponieważ to właśnie agresja – w powiązaniu z intelektem – warunkowała sukces myśliwego, jakim był pierwotny człowiek. W dalszych w stadiach rozwoju, ta agresja nadal jest obecna, choć jej postać może ulec utajeniu, nazwijmy to tak – sublimacji. Wraz z rozwojem kultury, do rąk człowieka trafiają natomiast coraz bardziej efektywne narzędzia. Cały szkopuł w tym, że wciąż obecna w człowieku agresja, czyni z nich całkiem inny użytek niż człowiek sobie to wyobraża…

Na tej zasadzie – za Josipem Brodskim – twierdził pan kiedyś, że ludzie w Bośnie zabijają się nie bo coś tam, lecz – po prostu – bo chcą się zabijać…
Twierdzę tak nadal.

To straszne…
Ale – niestety – bardzo prawdziwe.

A inne przykłady tej autodestrukcji narastającej wraz z cywilizacyjnym postępem?
Wraz z kulturowym rozwojem wydłuża się średnia długość życia. Gdyby nie to, nigdy nie doszłoby do rozprzestrzenienia się na cały świat epidemii AIDS. Wirusy te od dawien dawna znajdowały się bowiem w organizmach środkowoafrykańskich Murzynów, jednak w związku z tym, że średnia długość życia na tamtym obszarze nie przekraczała trzydziestu lat, nigdy nie dochodziło tam do „wyklucia się” tej choroby. pojawiła się ona dopiero wtedy, gdy tubylcy zaczynali coraz liczniej dożywać sędziwych lat. Skutki są znane... Inny przykład to demograficzny potop, który w tej chwili przeżywa ludzkość. To ostrze, które najbardziej podcina gałąź, na której siedzimy. To, co w świetle tego, na temat antykoncepcji głosi Kościół, jest niezrozumiałe. Byłoby to śmieszne, gdyby nie było tak groźne.

Ale wydaje się, że pandemia AIDS zostanie w końcu jakoś osaczona…
Spokojna głowa – w jej miejsce pojawią się nowe, jeszcze groźniejsze wirusy. Jestem o tym bardziej niż przekonany.

Co pana skłania do aż tak wielkiego pesymizmu?
Między innymi milczenie Kosmosu. Przy różnych okazjach mówiłem już o tym wielokrotnie. Jestem sceptykiem, co do możliwości nawiązania kontaktu z cywilizacjami pozaziemskimi między innymi dlatego, że – moim zdaniem – okres dojrzałości takich cywilizacji jest bardzo krótki. Odległości między ewentualnymi rozmówcami we wszechświecie są ogromne, natomiast okres, gdy są oni skłonni do nawiązania transgalaktycznego dialogu, bardzo krótki. To, że do tej pory mimo wydania tak wielkich pieniędzy nie udało nam się przechwycić żadnej depeszy od pozaziemskich cywilizacji dowodzi jednego: że jeżeli cywilizacje pozaziemskie istnieją, faza ich rozkwitu jest bardzo krótka. Potem giną one bez śladu, by za jakiś czas znów się pojawić w jakimś innym punkcie wszechświata. O tym, że giną, decyduje właśnie ich narastająca wraz z ich rozwojem autodestrukcyjność.

Takie czarnowidztwo jest bardziej niż porażające…
Ale ja i tu potrafię dopatrzeć się pewnym plusów. Często dzieje się bowiem tak, że jakieś złe wielkie wydarzenia uruchamiają także pomniejsze, pozytywne mechanizmy. To oczywiste, że Stalin i Hitler byli przekleństwem dla Europy. Ale z mojego osobistego punktu widzenia, początek drugiej wojny światowej doprowadził do zdarzeń bardzo pozytywnych. Gdyby nie walki w okolicach Zaleszczyk we wrześniu 1939 roku, moja żona, która przed wojną tam mieszkała, na pewno nie trafiłaby do Krakowa i nie zaczęłaby studiować medycyny i nie spotkałaby tam również studiującego medycynę Stanisława Lema… Tak więc, gdyby nie początek strasznej wojny, nigdy najprawdopodobniej nie doszłoby do naszego małżeństwa, które trwa już czterdzieści cztery lata i jest bardzo szczęśliwe… W ten sposób jeszcze raz potwierdza się stara maksyma – nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło.

brakowało: czynnika sprawczego. Po mrówczych studiach, w czasie których – jak twierdzi – odwiedził 900 bibliotek i muzeów, Menzies doszedł on do wniosku, że iskrą, zapoczątkowującą europejskie odrodzenie była... wizyta chińskiej floty, która w 1434 roku odwiedziła Wenecję, a następnie Florencję, gdzie w owym czasie rezydował papież Eugeniusz IV.
Dowódcą owej floty był wielki chiński żeglarz (a jednocześnie eunuch) Zheng He, który w tym czasie na swoim koncie miał już opłynięcie świata i dotarcie do Ameryki – i to zarówno południowej, jak i północnej. To on przywiózł do Europy chińskie encyklopedie, w których zapisana była cała chińska wiedza, a także mapy, na których ukazany był cały świat (łącznie z obiema Amerykami). Mapy, które dały początek innym mapamundis – Schoenera i Waldseemuellera, których istnienie burzyło nasza dotychczasową wiedzę o początkach kartografii i epoce wielkich odkryć. Na nich bowiem, w czasach przed wyprawą Kolumba, zaznaczone były... obie Ameryki i Antarktyda: lądy, o których w Europie, w tamtym czasie – teoretycznie - nikt nie miał prawa wiedzieć.
Kolumb – zdaniem Menziesa – który kopię jednej z chińskich map miał otrzymać od Paolo Toscanellego (zachowała się ich korespondencja na ten temat), gdy wybierał się w swój pierwszy transatlantycki rejs, doskonale wiedział dokąd płynie. Podobnie Magellan miał być świadomy istnienia cieśniny, która później nazwana została jego nazwiskiem. Jakby tego było mało, analizując zawartość kodeksów Leonarda da Vinci, Menzies dochodzi do wniosku, że wiele wynalazków tego ostatniego (w tym - maszyny bojowe, maszyny latające) są co najwyżej twórczym przetworzeniem wcześniejszych chińskich dokonań.
Podobnie rzecz miała się ponoć z kosmografią. Autor tej jakże obrazoburczej (lecz prezentującej twarde fakty) książki dowodzi, że pojawiająca się właściwie z nikąd koncepcja heliocentryczna Kopernika, swoje korzenie również miała w poglądach Chińczyków na mechanizmy rządzące kosmosem. Wszak Kopernik studiował w Bolonii, mieście w sąsiedztwie Florencji, skąd przywieziona w 1434 roku do Europy chińska wiedza dyskretnymi kanałami poczęła rozlewać się po całym Starym Kontynencie...

trzeba tam jeszcze wrócić...
Dodatkowo, jako pierwsi Polacy dotarliśmy do najwyżej położonych inkaskich ruin na przełęczy Puncuyoc, znajdujących się na wysokości 4000 m npm.
Pierwsze zdjęcia z wyprawy, w której oprócz mnie brali udział: Arkadiusz Paul, Jarosław Molenda i – ze strony peruwiańskiej – Juvenal Cobos, można zobaczyć w dziale fotografie.
Już wkrótce więcej informacji na ten temat.

nkcie jest istotne. Amerykanin Vincent Lee – najlepszy aktualnie żyjący znawca tego terenu i autor wielu publikacji na temat rejonu Vilcabamby, szedł o zakład, iż w tym miejscu nic już nie da się odnaleźć. Tymczasem...

Szliście pod prąd?
Zdecydowanie. Lee kilkakrotnie przeczesywał stoki, które my eksplorowaliśmy i nic nie znalazł. My natomiast natrafiliśmy na pozostałości dawnych domostw, pochodzących – jak przypuszczam – z okresu istnienia państwa neoinkaskiego, czyli państwa istniejącego w drugiej połowie XVI wieku wokół Vilcabamby.

Ile czasu spędziliście eksplorując swoje znalezisko? Domyślam się, że nie było to łatwe.
Cała wyprawa trwała miesiąc. Nasze poszukiwania prowadziliśmy jednak w bardzo odległym zakątku Peru, więc na efektywną eksplorację mieliśmy tylko połowę tego czasu. Tym bardziej jestem usatysfakcjonowany z osiągniętego rezultatu.

Pracowaliście w skrajnie trudnych warunkach – z czym konkretnie musieliście się zmagać?
Rzeczywiście – warunki nie były łatwe. W tej okolicy można przejść metr od zarośniętych murów i nawet tego nie zauważyć! Dodatkowym utrudnieniem było to, że miejscowa ludność nie do końca chciała z nami współpracować i nie mieliśmy żadnych dobrych miejscowych przewodników. A jak pokazują doświadczenia takich badaczy, jak Bingham, czy Savoy, bez lokalnych przewodników w dżungli niewiele można zwojować.

Co wam sprzyjało?
Plusem było to, że w selwie nie padało. Ten rok – podobnie jak rok poprzedni – w rejonie Vilcabamby był bardzo suchy. Dla nas było to duże ułatwienie. Naszym atutem było także to, że ze strony peruwiańskiej do naszej grupy dołączył Juvenal Cobos – niekoronowany król tego rejonu, jedna z osób, która w 1964 roku odkrywcy Vilcabamby – Savoyowi wskazał, gdzie ta ostatnia stolica Inków się znajduje.

No dobrze, powiedz czy udało się wam ustalić kto i kiedy zamieszkiwał odkryte przez was inkaskie miasto?
Domostwa, na ślady których natrafiliśmy, były prawdopodobnie zasiedlone przez Inków i pozostających z nimi w sojuszu Indianami Antis. Na tych drugich wskazują koliste fundamenty niektórych zabudowań, na tych pierwszych – pozostałości po ceramice. Ceramikę w tym samym stylu odkryto w pałacu Sayri Tupaca, w Yucay. Sayri Tupac był jednym z synów Manco Inki – powstańczego inkaskiego króla, który w latach 60. XVI wieku dobrowolnie opuścił Królestwo Vilcabamby i osiedlił się w Dolinie Urubamby.

Rozumiem, że wasze odkrycie może sporo „namieszać” w dotychczasowych poglądach na temat miejsc oporu Inków przed Hiszpanami?
Faktycznie. Eksplorację prowadziliśmy powyżej inkaskich ruin, które uznaje się za pozostałości bastionu Machu Pucara – tzw. Starej Fortecy. Nierozwiązaną zagadką było do tej pory to, dlaczego Inkowie tego ostatniego miejsca na drodze do Vilcabamby nie bronili; dlaczego w czerwcu 1572 roku stamtąd dobrowolnie się wycofali. Nasze poszukiwania tę zagadkę jeszcze pogłębiły. Bo – po dokładnych oględzinach – okazało się, iż domniemane pozostałości Machu Pucara są znacznie bardziej monumentalne i że na okolicznych wzgórzach istnieją fundamenty domostw, wskazujących na to, iż obrońców tego miejsca mogło być znacznie więcej niż wcześniej przypuszczano. Jakby tego było mało, na stokach okolicznych gór odnaleźliśmy liczne głazy, które były przygotowane po to, by zrzucić je na zbliżających się konkwistadorów. Pytanie – dlaczego zaniechano obrony tego miejsca, stało się przez to jeszcze bardziej zastanawiające...

Próbujesz to sobie jakoś tłumaczyć?
Owszem. Żeby jednak mieć lepsze rozeznanie co do charakteru fortyfikacji inkaskich z ostatniego okresu ich walk z Hiszpanami, odwiedziłem miejsce zwane Huayna Pucara, znajdujące się w odległości około jednego dnia marszu od Machu Pucara. Huayna Pucara było punktem bronionym przez Inków bardzo zdecydowanie. Tymczasem okazało się, iż w porównaniu z Machu Pucara, Huayna Pucara jest bastionem bardzo wątłym – dziś trudno w ogóle rozpoznawalnym. Okoliczność ta dała mi jeszcze więcej do myślenia...

Jak to wyjaśnić?
Moim zdaniem – mimo posiadania licznej załogi w Machu Pucara i mimo dobrego przygotowania tego miejsca do stawiania oporu, Inkowie zrezygnowali z walk w tym miejscu dlatego, iż w ich szeregach doszło wtedy do rozłamu. W owym krytycznym momencie do głosu musiały dojść racje głoszone od pewnego czasu przez jednego z dowódców indiańskich – Inkę Paucara, który twierdził, iż zamiast walczyć z Hiszpanami na polu bitwy, Inkowie powinni postawić na biologiczną rewitalizacje swej społeczności, czego ślady do dziś pozostały w postaci długowieczności plemienia Indian Q’ero, wywodzących się w prostej linii od inkaskiej szlachty. W momencie gdy miało dojść do obrony Machu Pucara, Inka Paucar zdołał przekonać większość potencjalnych obrońców do swych racji i dlatego w Machu Pucara oporu już nie stawiano.

Uważasz, że inaczej trudno byłoby wyjaśnić to zaniechanie?
Tak właśnie sądzę. Forteca była duża, było w niej dużo ludzi, a na wzgórzach było mnóstwo głazów czekających tylko na to, by spaść na głowy Hiszpanów. Musiało zdarzyć się coś niezwykłego. Coś, czego do tej pory nie brano pod uwagę...

Czy udało wam się odnaleźć coś wyjątkowego?
Czymś wyjątkowym jest odnalezienie śladów osadnictwa, gdzie nikt go się nie spodziewał...

Gdzie trafiły odnalezione przez was rzeczy?
Nie prowadziliśmy wykopalisk. Odnalezione fundamenty oczyszczaliśmy tylko z porastającej je roślinności. Ewentualne wykopaliska w tym miejscu to sprawa INC – peruwiańskiego Narodowego Instytutu Kultury. Gdybyśmy kopali, zachowalibyśmy się jak „huaqueros” – rabusie starożytnych znalezisk, których w Peru jest wielu. Posądzenia o coś takiego za wszelką cenę chcieliśmy uniknąć.

Czy wobec tego, że nie udało się wam odkryć wszystkich tajemnic starożytnego miasta - planujesz kolejną wyprawę do miejsca?
Kontynuowanie eksploracji w odnalezionym przez nas miejscu wydaje się wielce uzasadnione. Pod powłoką zieleni jest tam zapewne dużo więcej ruin. To, czy stanowią one pozostałość małego osiedla, czy dużego miasta – nadal jest kwestią otwartą. Kontynuacja poszukiwań będzie zależeć od tego, czy znajdą się na to odpowiednie fundusze.
Muszę jeszcze nadmienić, iż – całkiem dodatkowo – zanim znaleźliśmy się w miejscu, gdzie prowadziliśmy poszukiwania, jako pierwsi Polacy dotarliśmy do najwyżej położonych ruin inkaskich znajdujących się na przełęczy Puncuyoc – 4000 m npm. Jest to miejsce jeszcze bardzo słabo poznane i niewyeksplorowane, o bardzo nieprzeciętnej, architektonicznej urodzie.

Szeligą. Wspólnie napisaliśmy dwie książki i zrealizowaliśmy dwa telewizyjne filmy dokumentalne. Można powiedzieć, że wspólnie zjedliśmy beczkę soli. Myślę, że poznałem Go jak rzadko kto. Wiele Mu zawdzięczam. Bardzo dużo się od Niego nauczyłem.

Grzegorz był osobą niezwykle prawą i przyjacielską. Jego naczelną zasadą było – pomagać bliźniemu. Nigdy nikomu nie odmówił wsparcia i pomocy. To dlatego tak dobrze odnalazł się w roli redaktora-założyciela czasopisma o zdrowiu – naszego miesięcznika, u którego podstaw legła zasada: pomagać innym i służyć radą.

Jego przychylność dla ludzi przekładała się na przychylność dla dziennikarskiej materii. Jak nikt, z każdego tekstu, który trafiał na Jego biurko, potrafił wyłowić to co najlepsze. Pod Jego redaktorską ręką nawet niezbyt udane reportaże nagle zyskiwały odkrywczość i świeżość. Zwykł mawiać, że w każdym rękopisie tkwi jakaś iskra. A Jego zadaniem jest, by wykrzesać z niej ogień.

Był człowiekiem wielu pasji. Od zawsze fascynowało Go żeglarstwo i wysokogórska wspinaczka. Tatry, które kochał, znał jak własną kieszeń. Brał udział w kilku oceanicznych wyprawach pod żaglami i w kilkunastu wyprawach w Himalaje. Na ich temat napisał wiele pasjonujących tekstów, które przyniosły Mu liczne dziennikarskie laury.

Interesował się też tenisem i boksem – i w obu tych dziedzinach był prawdziwym ekspertem. Jak rzadko kto, znał XX-wieczną historię Polski. Uwielbiał muzykę poważną i dobrą literaturę. Był koneserem malarstwa. Dziś już rzadko można spotkać tak bogate osobowości.

Żył bardzo aktywnie – bez najmniejszej taryfy ulgowej. Z życia czerpał pełnymi garściami i uwielbiał spalać się w ogniu niezliczonych polemik. Nie ukrywał, że woli żyć krócej, ale pełną piersią i intensywnie.

Cześć Jego pamięci!

Roman Warszewski